LỊCH SỬ XÂY DỰNG NHÀ THỜ HỌ PHAN (TIẾP)

Năm 1924, sau khi xây dựng xong nhà “Hạ đường”, các cụ trong họ đã lập một bức hoành gỗ ghi lại bằng chữ Hán quá trình xây dựng nhà Hạ đường của họ ta.

Ngày 17 tháng 4 năm Giáp Thìn (100 năm sau), nội dung viết trong bức hoành gỗ được dịch nghĩa hoàn chỉnh ra chữ quốc ngữ (sau khi người dịch đến xem trực tiếp). Bản dịch do Thạc sĩ Trần Mạnh Cường, nghiên cứu viên Trung tâm Khoa học, Xã hội và Nhân văn, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Nghệ An thực hiện.

Từ vũ hạ đường kí văn (Bài văn ở nhà hạ của nhà thờ)	Khải Định cửu niên tuế tại Giáp Tý tam nguyệt nhị thập nhật. Bản tộc phụng tự (Ngày 20 tháng 3 năm Giáp Tý niên hiệu Khải Định thứ 9 (1924). Dòng họ thờ phụng)

Nội dung bài dịch như sau:

Không có người mở mang ở đời trước, thì đẹp đẽ mấy cũng không thể rạng rỡ; không có người kế thừa ở đời sau, thì thịnh vượng mấy cũng không thể lưu truyền[1].

Thượng đường nhà thờ của dòng họ ta năm kia xây dựng xong xuôi, năm ngoái mùa hè năm Quý Hợi (1923), trong họ ta có Phán sự tòa Khâm sứ là Phan Vọng Chi (Phan Dương) theo lệ được về công quán nghỉ ngơi. Tới mùa thu tháng 7 thì tiếp đón Toàn quyền phủ Lôi Tự. Thi đỗ Tham tá ở Đông Dương gồm có 5 người, thì Phan Vọng Chi là 1 trong số đó.

Bấy giờ nhân việc cúng tế vào mùa thu, quan Tham tá lên nhà thờ bái yết. Ngày đó, lớn nhỏ đều đến nhà thờ dâng văn chúc mừng, rằng: đội ơn tổ tông xây đắp mà cành rễ đều tươi, cho nên nay hậu duệ phồn vinh, cháu con rạng rỡ. Ấy nay văn minh của học giới đang có phong trào sôi nổi, nên chỉ có thể rong ruổi tranh cạnh hơn thua. Đó chẳng phải là một điều lớn lao trong làng xã, một việc trọng đại trong họ tộc ư? Vậy nên kính cẩn đề một bức hoành tặng quan Tham tá thể hiện sự kính trọng, rằng:

Cháu bất tài, duy chỉ nhờ vào phúc ấm, tuổi trẻ dự khoa trường, thừa hưởng thịnh tình há không bái tặng. Nghĩ rằng lần xây dựng nhà thờ năm này, thật nhiều gian lao, cháu vì công việc không thể cùng người trong họ bạt một khối đất, nâng một viên ngói, mà nhờ cậy sức lực tất cả ở nhà bác chú anh chị.

Hiện nay nhà thờ được xây dựng, việc thờ cúng đã trang nghiêm, quy chế mọi điều đã nên hoàn hảo. Chỉ hiềm các chỗ bài trí không khỏi nhỏ hẹp, gặp khi cúng bái chưa tiện đi lại. Cháu thể theo ý nguyện của bố mẹ xuất tiền của cúng tạo một nhà bái đường, kính cẩn vâng theo những điều lệ định gia phả họ ta cùng người trong họ hưởng ứng, rằng: quý quan có tấm lòng thành này thật cảm kích xiết bao. Kế tục việc này mà quan Tham tá thực hiện theo ý nguyện của cha mua gỗ lim xây dựng 1 tòa bái đường gồm 3 gian, ngói và tường bao thì chọn thợ giỏi để làm. Lại tiếp tục cúng thêm 1 cái chiêng đồng để làm đồ tế khí.

Họ ta ai ai đều hớn hở mừng vui, đều thể hiện sự cảm tạ, rằng: xưa cụ Cao tổ khảo Ngọc Điển cúng 3 sào ruộng ở xứ Đồng Chiêm, để làm ruộng tế. Hiển tổ khảo Văn đình thọ tẩu là cụ Duy Thiện thường lưu trữ lúa ruộng để chuẩn bị cho việc xây dựng, việc ấy thật là tốt đẹp vậy. Ngày trước nghĩ về việc cụ Tổng giáo Xuyên Học kế thừa ý nguyện cha ông đã tận tâm đốc thúc mọi việc đã thành, người con là quan Tham tá một lần xem chiêm bốc thì mới có thể tiến hành mọi việc, lại xuất tiền bổng lộc cúng vào xây dựng bái đường, cung tiến đồ tế khí, thực đúng là: công đức tổ tông muôn thuở không thay, con hiếu cháu hiền ngàn năm vẫn thấy. Nay những lời này có thể là quý nhà cúng tặng, lại có thể là niềm vui của họ ta.

Hôm nay tháng ngày lên đây bái cúng, thứ tự rõ ràng, mới biết quan Tham tá có tấm lòng tốt đẹp mà ai biết được người con như thế bởi người cha như thế, người cháu như thế bởi tổ tiên như thế chăng!

Làm ra bởi người xưa, nhưng cũng là làm ra cho mai sau. Đã đẹp đẽ lại huy hoàng, đã thịnh vượng lại lưu truyền muôn thuở vậy.

Bèn viết vào đây để như khuyến khích quan Tham tá, và cũng là khuyến khích cháu con vậy.

Ngày tháng tu sửa xây dựng nhà thờ, người trong họ vui vẻ cung tiến tiền bạc bao nhiêu đều khắc vào như sau để lưu truyền muôn thuở. Kê:

Phan Quán (đời thứ 6) tiền 6 quan;

Phan Thiền (đời thứ 7) 1 nguyên 5 mao;

Phan Châu (đời thứ 7) 1 nguyên;

Anh em Phan Diễm 1 nguyên - khác tên trong Gia phả;

Phan Tường (đời thứ 8) 1 nguyên;

Phan Nhẫm/Nẫm 5 mao - khác tên trong Gia phả;

Phan Chúc (đời thứ 8) 2 nguyên;

Phan Bách (đời thứ 7) tiền 1 nguyên;

Phan Kiên (đời thứ 7) 2 nguyên;

Phan Triện 1 nguyên - khác tên trong Gia phả;

Mẹ con Phan Chế (đời thứ 8) 4 nguyên;

Phan Phức (đời thứ 8) 1 nguyên;

Phan Sách (đời thứ 8) 1 nguyên.

Ngày 20 tháng 3 năm Giáp Tý niên hiệu Khải Định thứ 9 (1924)