NỖI ĐAU QUÁ KHỨ

Làng Văn Lâm, xã Đức Lâm, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh ngày xưa là một xóm nhỏ thuộc xứ Kẻ Ngù (tên chữ là Cổ Ngu), tổng Văn Lâm, huyện La Sơn, phủ Đức Quang (sau đổi là phủ Đức Thọ). Các cụ cao niên trong làng kể lại rằng : Làng Văn Lâm ngày xưa là một vùng đất cày sâu cuốc bẫm, dưa muối, nhút cà nhưng cũng là một làng có nền văn hoá dân gian phong phú. Làng có ngôi chùa mang tên Hoa Lâm Ngự Tự đã xây dựng hơn 300 năm (được xếp hạng di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh năm 2009) và ngôi Đền thờ Thành Hoàng làng.

   Ngôi Đền không biết xây dựng từ năm nào nhưng biết rằng vào năm Bính Tý (1936) thì được nhân dân trùng tu, sửa lại. Khuôn viên của Đền rộng hơn một mẫu, Đền gồm 6 toà nhà lớn (Thượng điện – Trung điện - Hạ điện ; Tả điện - Hữu điện ; Tam quan) quanh năm thờ phụng thâm nghiêm. Trong Đền có treo các Sắc vua ban như Sắc của vua Lê Chiêu Thống, Sắc của vua Khải Định... Điều mà các cụ nhớ nhất là hàng năm cứ đến ngày mồng 6 Tết và Rằm tháng 6 (15 – 6 ÂL) làng mở hội tại Đền để làm lễ cầu phúc, rước Sắc vua ban và rước Thành Hoàng làng đi về các thôn liên xã rồi sau đó lại rước về Đền. Trai tráng trong làng phải đi đông đủ (ai không đi rước phải nạp tiền phạt).   

Trong lễ hội có nhiều hoạt động vui chơi mang đậm bản sắc văn hoá của làng quê Việt Nam như : đánh cờ thẻ, đánh đu, múa sắc bùa, hát ví, vè, dặm,...Cuối buổi lễ họp làng do tiên chỉ văn thân, chức sắc điều hành công bố sổ sách nghĩa thương, kiểm điểm việc thực hiện hương ước, đề đạt việc làm công ích, cũng như các mặt xã hội trong làng.    

Những năm sau Cách mạng tháng Tám, Đền là nơi người dân học “Bình dân học vụ”, nơi tập luyện của dân quân, du kích và nơi họp của Chi bộ Đảng.     

Thế rồi ...! Vào một buổi sáng đầu mùa hạ - mùa lúa trổ bông (tháng 4/1953), Chi bộ Đảng đang họp trong Đền thì có 2 chiếc máy bay của thực dân Pháp từ đâu bay đến ném liên tiếp một loạt bom sát thương nhằm tiêu diệt các đồng chí đảng viên của ta. Rất may các đồng chí đảng viên vẫn an toàn nhưng Đền thì bị hư hỏng nặng.  

Người dân chưa kịp sửa lại thì nào ngờ vào tháng 8/1953 một chiếc máy bay của thực dân Pháp từ đâu bay đến dội liên tiếp 2 quả bom tấn xuống toà nhà Trung điện làm cả 6 toà nhà đổ sập và hư hỏng hoàn toàn.  

Mất đi ngôi Đền quanh năm trầm mặc khói hương - mất đi nơi thờ Thành Hoàng làng linh thiêng người dân làng Văn đau lắm, xót lắm. Kể đến đây nhiều cụ đã không cầm được nước mắt...

   Qua lời kể của các cụ, thế hệ trẻ chúng tôi nhận thức được rằng làng Văn Lâm ngày xưa có một nền văn hoá dân gian mang đậm bản sắc văn hoá làng quê Việt Nam và ngôi Đền thờ Thành Hoàng là cái nôi của nền văn hoá ấy. Mất ngôi Đền cũng có nghĩa là mất đi một phần của nền văn hoá làng, mất đi một chân giá trị văn hoá cổ truyền. Sự mất mát - nỗi đau đó không gì bù đắp nỗi.

NỖI ĐAU HIỆN TẠI

Với mỗi người dân của làng Văn, việc thực dân Pháp ném 2 quả bom phá tan ngôi Đền thờ Thành Hoàng là một sự mất mát, một nỗi đau không gì bù đắp nỗi – đó là sự mất mát, là nỗi đau trong quá khứ. Những năm gần đây, người dân làng Văn còn phải gánh chịu một sự mất mát - một nỗi đau đến quặn thắt lòng mình. Đó là nỗi đau mất con, mất người thân, mất bạn bè,...Nguyên nhân gây ra sự mất mát, gây ra nỗi đau đó lại chính là tội ác của bọn thực dân Pháp. Năm xưa, bọn chúng ném 2 quả bom xuống phá ngôi Đền, chất chì, chất asen và các chất độc khác nằm trong bom đã lắng xuống lòng đất, ngấm vào các mạch nước ngầm.

 Người dân ở xung quanh Đền (xóm Đền) khoan giếng lấy nước để ăn và sinh hoạt đã mắc phải các căn bệnh nan y. Đã có hơn 10 người ở xóm Đền bị mắc bệnh ung thư (ung thư Xoang, ung thư Da, ung thư Dạ dày,...).

Xóm Đền ngày xưa rất vui, những đêm trăng sáng trẻ con trong xóm râm ran tiếng hát, các cụ già, người lớn ngồi trò chuyện với nhau bên ấm nước chè xanh và điếu thuốc Lào. Những năm gần đây xóm Đền rất buồn - buồn đến ghê sợ, tất cả nhuốm một màu tang tóc và nghi ngút khói hương. 

THAY CHO LỜI  KẾT   

Chiến tranh đã lùi xa - nhưng những mất mát và tang thương mà nó gây ra đến bây giờ người dân chúng ta vẫn đang còn phải gánh chịu. Bằng tấm lòng nhân ái của mình, chúng ta hãy cùng nhau dang rộng vòng tay giúp đỡ những người bất hạnh, cùng nhau gây dựng lại những gì đã mất.  

Qua bài viết này, tôi rất mong các nhà khoa học giúp đỡ người dân xóm Đền quê tôi cách loại bỏ chất độc của bom ngấm vào nguồn nước để họ có được cuộc sống khoẻ mạnh và yên tâm khi dùng nguồn nước nhà mình.  

Và qua đây, tôi muốn nhắn gửi tới các người con của làng Văn xa quê và các nhà hảo tâm, chúng ta hãy chung tay gây dựng lại ngôi Đền thờ Thành Hoàng làng, khôi phục lại nét văn hoá tín ngưỡng đẹp đẽ của làng Văn ngày xưa ./. 

Văn Lâm - đêm vào Hạ

Phan Duy Nghĩa