Trước năm 1945, các sĩ tử nếu thi đậu “tứ trường” thì được bổ nhiệm làm quan. Còn nếu thi không đậu tứ trường thì về nhà “cày ruộng” hoặc làm nghề “dạy học”. Nếu gia đình có vai vế trong làng, trong tổng thì có thể làm “Chánh, phó tổng”, “Lí trưởng, phó lí”, “hương mục, hương bản,…”.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, người làm nghề dạy học đầu tiên - “ông đồ” của họ Phan ta là cụ Phan Hiếu Lễ (đời thứ 5, con trai đầu ông Phan Ngọc Điển, cháu đích tôn ông Phan Kiêm Tài, chắt cụ Phan Phúc Thiện, chiu cụ Phan Văn Thông).

Theo gia phả, mộc phả và bài vị ghi lại thì cụ Phan Kiêm Tài được triều Lê sắc tặng “Tráng tiết tướng quân, chức Thiên hộ”, cụ Phan Ngọc Điển là nhiêu ấm (tức là cha có chức nho nhỏ thì con cũng được kế thừa cha), trải nhận chức lý trưởng (Thập lý hầu), lên hàng thủ chỉ. Bảng gỗ năm 1924 tại nhà thờ họ ghi: “xưa cụ Cao tổ khảo Ngọc Điển cúng 3 sào ruộng ở xứ Đồng Chiêm, để làm ruộng tế”.

Nhờ đó mà con cháu ngày nay biết được rằng gia đình cụ Phan Kiêm Tài và cụ Phan Ngọc Điển ngày xưa thuộc diện khá giả. Vậy nên cụ Phan Hiếu Lễ được thừa hưởng một phần sản nghiệp đó và được cha và ông cho ăn học đến nơi đến chốn. Ông thi hương đậu nhị trường, có thời gian được bổ làm lý trưởng (trưởng làng) sau đó làm nghề dạy học và thầy địa lý, lên hàng thủ chỉ (sống thọ).

Ông lấy vợ quê xã Đức Lạc (Đức Thọ, Hà Tĩnh), bà họ Phạm (Phạm Thị, hàng nhị). Hai ông bà sinh được 05 người con: 1. Phan Hiếu Tĩnh; 2. Phan Hiếu Học; 3. Phan Thị Chinh (lấy về họ Võ Hoàn cùng làng); 4. Phan Thị Chính (lấy về họ Võ Dương cùng làng); 5. Phan Thị Niêm (lấy về họ Võ Quýnh ở Đức Thuỷ).

Sau cụ Phan Hiếu Lễ, đến đời thứ 6 có ông Phan Hiếu Học (con trai ông Phan Hiếu Lễ) làm nghề dạy học.

Gia phả họ Phan ghi: “Ông là một nhà nho thông minh”.

Ông lấy vợ người họ Nguyễn Bá, tên là Nguyễn Thị Chường (con gái ông Nguyễn Bá Lượng). Hai ông bà sinh được 02 người con trai: Phan Hành và Phan Nghi.

Đến đời thứ 7, có 02 ông làm nghề dạy học:

1. Ông Phan Hành (con ông Phan Hiếu Học, cháu ông Phan Hiếu Lễ).

Gia phả họ Phan ghi: “Tiền lâm đình văn địa sử. Phan Công tự Văn Hành, phủ quân thần vị. Là thầy dạy học chữ Nho”.

Ông lấy vợ người họ Nguyễn Duy cùng làng (nhánh ông Duy Đính), tên là Nguyễn Thị Dao (con gái đầu ông Đăng Nguyên). Hai ông bà sinh được 08 người con (06 nam, 02 nữ): 1. Phan Tiệp (mất lúc nhỏ); 2. Phan Thị Đôi; 3. Phan Khiêm; 4. Phan Kiêm; 5. Phan Tường; người con thứ 6 và thứ 7 không rõ tên (mất lúc nhỏ); 8. Phan Thị Tám.

2. Ông Phan Chân (con trai đầu ông Phan Xuân Hường, cháu ông Phan Xuân Hương, chắt cụ Phan Ngọc Trác, chiu cụ Phan Kiêm Tài). Ông là anh trai ông Phan Đẳng (ông Phan Đẳng sinh ra ông Phan Đảng và ông Phan Đô; ông Phan Đảng sinh Phan Sách, Phan Tạo, Phan Tứ, Phan Ngụ, Phan Quốc Lương; ông Phan Đô sinh Phan Đình Dung).

Gia phả họ Phan ghi: “Ông là một nhà nho thông minh, ông đậu tam trường”.

Ông lấy vợ người họ Nguyễn Bá, bà là con gái thứ 7 ông Nguyễn Bá Phó. Hai ông bà sinh được 03 người con:

- Phan Thị Cháu,lấy chồng họ Nguyễn Duy cùng làng (con cháu hiện nay có ông Nguyễn Tại, Nguyễn Tồn,…).

- Phan Thị Đôi,lấy chồng họ Nguyễn Duy cùng làng (con cháu hiện nay có ông Nguyễn Thiết, Nguyễn Hiền,…).

- Phan Tam (mất sớm).

Đến đời thứ 8, có ông Phan Khiêm (con trai ông Phan Hành) làm nghề dạy học.

Gia phả họ Phan ghi: “Ông là một nhà nho thông minh”.

Ông là người có công viết “Gia phả họ Phan” bằng chữ Hán. Trong lời nói đầu của cuốn Gia phả họ Phan (lập năm 1993) viết: “Có một bản gia phả do ông Phan Khiêm viết để lại, lời nói đầu đã mục nát, còn phần sau khá rõ ràng”.

Ông lấy vợ người họ Nguyễn Duy cùng làng, bà là con gái đầu ông Nguyễn Đức Phong (con cháu hiện nay có ông Nguyễn Đệ (Hiếu), Nguyễn Tiến, Nguyễn Lộc (Đài),…) tên là Nguyễn Thị Đoàn(cháu gái ông Nguyễn Bá Dực họ Nguyễn Bá nên ông Nguyễn Bá Dực thường gọi là Can Đoàn). Hai ông bà sinh được 03 người con, hai người mất sớm chỉ còn lại người con thứ 3 là ông Phan Văn.

Trước năm 1945, các cụ làm nghề dạy học thường “nghèo” mặc dù rất “giàu” chữ, tiền công chủ yếu phụ thuộc vào gia chủ. Vì vậy mà cụ Nguyễn Dưỡng Giá (họ Nguyễn Doãn ở Ngọc Lâm) một người rất giỏi, đậu Tú tài thời nhà Nguyễn đã khuyên con cháu không nên theo nghề dạy học mà cố gắng làm nghề nông thật giỏi. Làm nghề giáo khi còn có sức thì còn có người thuê dạy cho con cháu họ. Nhưng khi ốm đau, sức khoẻ yếu thì không ai thuê nữa, lại không biết làm nông nên sẽ rất vất vả.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, nhiều người con họ Phan tiếp nối con đường của các cụ theo nghề dạy học, đó là các ông (đời thứ 9):

1. Phan Đường (1926-1983). Năm 1948, ông nhận bằng tốt nghiệp “Toán đại cương” tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Sau đó ông giảng dạy tại các trường: Trường Quốc học Vinh, Trường Chuyên khoa Huỳnh Thúc Kháng, Trường cấp II Trần Phú, Trường cấp III Phan Đình Phùng, Trường Sư phạm cấp I, Trường Bồi dưỡng Giáo viên, Trường Sư phạm cấp I Nam Hà Tĩnh, Trường cấp III Trần Phú.

2. Phan Nhi (1928-1964). Ông nguyên là giáo viên giảng dạy tại Trường Công nhân Kỹ thuật Vinh.

3. Phan Tích (1928-1987). Ông nguyên là giáo viên cấp 1, có công trong phong trào bình dân học vụ.

4. Phan Thanh Dẫn (1933-2016). Ông là Nhà giáo Nhân dân, PGS. TS, nguyên  Phó Chủ nhiệm bộ môn Mắt Trường Đại học Y Hà Nội.

5. Phan Ngọc Châu (sinh năm 1942). Ông nguyên là giảng viên của Trường Đảng Cao cấp Nguyễn Ái Quốc nay là Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam).

Các thế hệ người con họ Phan làm nghề dạy học luôn tận tụy với nghề, nhân hậu và bao dung, là tấm gương sáng, nhân cách lớn đối với các thế hệ học trò và đồng nghiệp.

Ngày nay, con cháu họ Phan tiếp tục có nhiều người theo nghề giáo. Dù dạy học ở cấp học, ngành học nào thì tất cả đều noi gương các cụ luôn “rèn đức luyện tài” để làm rạng danh gia tộc.

Đúng như lời dặn của ông Phan Vọng Chi viết ở Bảng gỗ năm 1924 tại nhà thờ họ: “Mạc vi chi tiền, tuy mỹ phất chương; mạc vi chi hậu, tuy thịnh phất truyền”. Nghĩa là “Không có người mở mang ở đời trước, thì đẹp đẽ mấy cũng không thể rạng rỡ; không có người kế thừa ở đời sau, thì thịnh vượng mấy cũng không thể lưu truyền”./.

Thành Sen, ngày 02 tháng 5 năm Giáp Thìn

Hậu tôn đời thứ 11

Phan Duy Nghĩa