Cụ là người ở Tổng Tứ Liên xưa, nay thuộc quận Tây Hồ, Hà Nội. Cụ lấy chồng năm 14 tuổi người cùng tổng. Giờ cụ đã ở tuổi trên 80, nghĩa là đã có ngót ngét 70 năm làm dâu.

Cụ H. về làm dâu một gia đình họ Bùi có nghề trồng dâu nuôi tằm. Quanh năm suốt tháng luôn có vài chục người làm công trong nhà. Cụ bảo, ngày chân ướt chân ráo bước chân vào nhà người thấy lạ lẫm và xấu hổ. Được cái mẹ chồng luôn gần gũi giúp tôi quen dần nếp sống công việc và hòa nhập với cuộc sống nhà chồng. Tiếng là vợ chồng nhưng còn trẻ con lắm nên lúc giận lại bỏ về bên ngoại. Mỗi lần như thế mẹ chồng khi thì trực tiếp, lúc sai người đến tận nhà đón về, rồi bà giảng giải, phân tích phải trái cho nghe. Không những thế bà còn mua sắm quần áo quà cáp cho tôi luôn nên thấy mình như con gái bé bỏng chứ không phải là cô dâu mới!

Việc bếp núc bà luôn hướng dẫn tôi tỉ mỉ. Lúc đầu tôi phụ bà hoặc người đầu bếp. Sau tôi trực tiếp nấu ăn và biết làm những món mà bố chồng, chồng tôi thích. Dần dà bà cho tôi theo việc buôn bán, cân giao tơ tằm. Nhiều khi bà cho tôi đi cùng lên phố giao tơ cho các nhà hàng. Khi bà mệt hoặc không đi được bà đã giao cho tôi làm thay. Vì thế mà tôi học được rất nhiều cách giao dịch, buôn bán từ mẹ chồng.

Mẹ chồng tôi là người nhanh nhẹn, sởi lởi nhưng kín đáo và nhân hậu. Lúc này bố chồng tôi có việc gì đó mà hay đi đêm về hôm, lại hay tụ tập bạn bè ở nhà trên bàn luận to nhỏ với nhau. Biết tôi quan tâm và ra chiều chưa hiểu việc ấy, mẹ chồng tôi nhã nhặn bảo việc của bố con làm gì mẹ cũng chẳng rành lắm. Nhưng mẹ tin bố con chẳng làm việc gì xấu. Con đừng để tâm làm gì. Chỉ sau này bố chồng tôi bị Tây bắt và bị xử tù ở Hỏa Lò tôi mới hay là ông cụ hoạt động cách mạng.

Bố chồng bị bắt tù, mẹ tôi bị sốc. Tôi phải gánh bớt những công việc của bà lại phải làm công việc tiếp tế cho bố chồng bị cầm cố ở nhà lao. Lúc này tôi cũng đã có con. Gia cảnh tôi thế nên một số lái tơ sợ lụỵ nên không cất hàng nhà tôi nữa. Đây là thời gian nặng nề nhất với gia đình chồng tôi. Bố bị tù đầy, làm ăn khó khăn. Các em chồng tôi còn nhỏ, người ăn thì có, người làm lại chưa, nên gia đình lâm vào cảnh túng bấn.

Lần hồi cho đến ngày khởi nghĩa. Dịp này bố chồng tôi cũng được thả. Gia đình tôi chuyển sang cấy lúa, trồng rau quả, phần ăn, phần bán. Tôi trở thành người chủ lực trong việc quán xuyến, lo toan từ công việc đến cái ăn cho cả nhà. Kháng chiến, bố chồng tôi ra chiến khu hoạt động. Ở vùng tề, giặc nghi chồng tôi có dính líu đến Việt Minh nên lại bị bắt, bị bỏ tù. Được thời gian chúng tha nhưng gia đình bị o ép đủ thứ. Đã khó khăn về kinh tế lại căng thẳng về tinh thần. Tôi làm dâu trưởng cùng mẹ chồng chèo chống. Nghĩ về đận này tôi không hiểu sao mình lại vượt qua được những ngày như thế.

Hòa bình lập lại, lúc này tôi đã có 10 người con (ba trai, bẩy gái). Thời bao cấp, tần tảo, tằn tiện nuôi con, nuôi mẹ, nuôi em, tôi nhớ cái cơ cực đến tận giờ. Thời ấy tuy khó khăn về cái ăn cái mặc nhưng được cái tinh thần con người với nhau tốt lắm. Tình làng nghĩa xóm đúng là tắt lửa tối đèn có nhau. Chẳng thế mà tôi nuôi cả chục người con đều khỏe mạnh, được học hành và phương trưởng đến tận giờ. Nay đã lên ông, lên bà cả rồi, còn tôi đã lên chức cụ kia đấy.

Vừa lúc đó mấy đứa cháu đẹp như tranh ùa ra vây lấy bà cụ. Cụ H. vừa ôm chúng vào lòng vừa nói. Đây là hai đứa con của thằng cháu đích tôn. Đây là con trai cả của tôi, trước khi nghỉ là sĩ quan quân đội. Đây là vợ chồng cháu đích tôn. Đây là các em chồng tôi. Chồng tôi mất cũng đã lâu rồi. Hôm nay mọi người tập trung ở đây để lên nghĩa trang Mai Dịch thăm viếng bố chồng tôi. Hàng năm nhân ngày thanh minh và ngày lễ, ngày tết, gia đình vẫn làm như vậy.

Kể ra đời làm dâu sướng có, khổ có nhưng tôi rất tự hào về bố mẹ chồng. Tôi học được ở các cụ rất nhiều điều. Cụ H nói xong, khuôn mặt trở nên thư thái.

Nguyễn Thiết